SZKOŁY PODSTAWOWE

Spotykamy się z takim rozumowaniem pedagogów, że dziecko powinno biegać, powinno krzyczeć, bo w tym przejawia się jego natura. Nie zgadza się z tą teorią Anton Makarenko

Bez wątpienia Makarenko jest najbardziej znanym wśród radzieckich pedagogów. Sławę zdobył dzięki eksperymentowi wychowawczemu opisanemu w książce "Poemat pedagogiczny". W latach 30. we współpracy z NKWD założył na wsi komunę młodzieżową, w której resocjalizował nastoletnich przestępców.

Fundamentem systemu wychowawczego Makarenki były kolektyw i dyscyplina. W drugim roku Wielkiej Czystki autor "Poematu pedagogicznego" pisał: "Ze sprawą kar jest u na nie najlepiej [ ] Panuje taki pogląd specyficznie inteligencki, że kary są wprawdzie dopuszczalne, ale lepiej obejść się bez nich. [ ] Trzeba, sądzę, odrzucić tę hipokryzję. Jeżeli w jakimś przypadku powinno się zastosować karę, jeżeli kara może przynieść pożytek, pedagog powinien ją zastosować".

Twórca Komuny im. Dzierżyńskiego dowodził, że nie ma dzieci złych z natury, charakter zaś można swobodnie kształtować i naprawiać. Dalej stawiał tezę, iż wpajanie dzieciom moralności powinno się odbywać poprzez podporządkowanie ich życia życiu wspólnoty: "Człowiek niezdyscyplinowany - to człowiek występujący przeciwko społeczeństwu [ ] taki punkt widzenia w stosunku do dyscypliny powinien bezwzględnie mieć każdy pedagog, ale jest to możliwe tylko wtedy, gdy dyscyplinę uważa się za wynik wychowania [ ] Dyscyplina to forma naszego politycznego i moralnego ładu. W naszym życiu gospodarczym, w naszej radzieckiej historii można znaleźć bardzo dużo dowodów na poparcie tego założenia, którego potwierdzeniem jest nasza rewolucja i nasze społeczeństwo".

W Polsce o Makarence stało się głośno pod koniec lat 40. W październiku 1948 r. - dwa miesiące po usunięciu Władysława Gomułki z funkcji I sekretarza i kilka tygodni przed utworzeniem PZPR - odbyła się krajowa narada aktywu oświatowego PPR. Uchwalona rezolucja stanowiła zwieńczenie prac komisji oświatowo-kulturalnej, od dwóch lat pod przewodnictwem Stanisława Skrzeszewskiego i Żanny Kormanowej pracującej nad całkowitą przebudową systemu oświatowego. Zalecano: "W dziedzinie wychowania podjąć prace nad stworzeniem systemu wychowawczego opartego na zasadach marksizmu-leninizmu oraz otoczyć opieką prace postępowych i marksistowskich pedagogów nad problemami socjalistycznej pedagogiki".

W latach 1947-48 kilkakrotnie zmieniano treść podręczników, a setki tysięcy egzemplarzy zniszczono. Niewłaściwych politycznie treści doszukano się nawet w słowniku ortograficznym. Odtąd wszystkie programy nauczania miały być "napełnione ideologią materializmu historycznego oraz wzbogacone problematyką dotyczącą Związku Radzieckiego, z uwypukleniem jego przodującej roli w walce o pokój i demokrację".

Reformatorzy postępowali według maksymy Stalina: "Kadry decydują o wszystkim". W teren ruszyły wojewódzkie komisje wyciągania kadr, zwane "trójkami", których zadaniem było ocena postaw nauczycieli. Przygotowany plan zakładał zwolnienie blisko 70 proc. dyrektorów szkół średnich i połowy inspektorów szkolnych. Z zawodu odejść mieli pedagodzy "wrodzy i reakcyjni". Pozostałych czekała "prowadzona we wzmożonym tempie akcja dokształcania zawodowego i ideologicznego".

"W tamtych czasach stosowano metody nauczania według wskazówek wizytujących, które ograniczały wszelką inicjatywę nauczyciela" - wspominała początek lat 50. nauczycielka w liceum pedagogicznym. "Przystąpiono do przebudowy treści nauczania i wychowania w myśl założeń ideologii socjalistycznej, w myśl zasad pedagogiki i psychologii radzieckiej. Treści polityczne w nauczaniu i wychowaniu miały pozwolić na zrozumienie [...] roli jednostki w historii, która winna się podporządkować kolektywowi".

Komunistyczny światopogląd wpajany miał być za pomocą komunistycznych metod. 26-letnia nauczycielka szkoły podstawowej zanotowała w roku 1950: "Program opracowany centralnie zakładał znajomość założeń pedagogiki socjalistycznej i podstaw marksizmu-leninizmu. W tym celu udostępniano broszury i książki z polskim tłumaczeniem radzieckich podręczników do pedagogiki (Makarenko). [...] To szkolenie i egzamin były udręką i koszmarem [...] wywoływały nieraz zażenowanie, gdyż w komisjach, bywało, zasiadali ludzie, którzy budzili zastrzeżenia co do poziomu intelektualnego i wartości moralnych".

Władza patrzyła nauczycielom na ręce. "Gehenną były szczegółowe konspekty sprawdzane rygorystycznie przez kierowników szkół i władze oświatowe, w których nie zwracano uwagi na inne aspekty lekcji, ale tylko na to, w jaki sposób nauczyciel każdego dnia drąży i przekształca świadomość uczniów" - czytamy we wspomnieniach wychowawczyni szkoły średniej.

Bardziej niż przekazywanie wiedzy liczyło się wyrabianie w uczniach właściwej postawy obywatelskiej. "Instrukcja dla nauczycieli podkreślała nadrzędność wychowania nad nauczanie, a chodziło o wychowanie człowieka w moralności socjalistycznej" - wspominali uczestnicy kursów organizowanych przez kuratoria.

Makarenko podkreślał, że metody wychowawcze opracowane przez niego podczas reedukacji złodziei i morderców mogą i powinny być stosowane także w normalnych szkołach. "Spotkałem się z takim rozumowaniem pedagogów, że dziecko powinno biegać, powinno krzyczeć, bo w tym przejawia się jego natura" - pisał. "Nie zgadzam się z tą teorią. Dziecku nie jest to wcale potrzebne. Ten powszechny hałas w szkole szarpie przez cały czas nerwy, nie przynosząc nikomu żadnego pożytku. Przeciwnie, doświadczenie przekonało mnie, że w kolektywie dziecięcym można z powodzeniem wprowadzić ruch celowy, opanowany [...] W komunie nie moglibyście spotkać się z podobnym harmidrem. Doprowadziłem do całkowitego opanowania ruchów zarówno na ulicy, jak i na boisku i w budynku. Wymagałem od dzieci, by ruchy ich były całkowicie uporządkowane. Nie jest wcale trudno wymagać takiego ładu w naszych szkołach. Gdybym dziś otrzymał kierownictwo szkoły, objąłbym rolę organizatora. Zebrałbym wszystkich i zapowiedział, że nie chcę więcej czegoś podobnego. Bez wszelkiego dowodzenia, bez jakichkolwiek teorii! Zacząłbym od kategorycznego żądania: żeby mi więcej tego nie było! Żebym odtąd nie spotkał w szkole ani jednego krzyczącego ucznia!".